Çocuklar dünyayı bizim gördüğümüz gibi görmezler. Bizim için anlaşılması ve yapılması çok kolay ola bazı hareketler, onlar için hiç de kolay olmayabilir. Çocuğunuzun yeni beceriler kazanmasında onlara yardımcı olmaya başlamadan önce kararlaştırmanız gereken bazı noktalar var. Bunlar:
1. Çocuğunuzla ne zaman ve nerede bir beceriyi geliştirmek üzere birlikte olacaksınız?
2. Bu becerileri geliştirmek için ne tip eşyalara ihtiyacınız var?
Bu konuda birkaç önemli noktaya değinilecek olursa:
Zaman
Çocuğunuza gün boyunca 2 - 3 defa 2 - 5 dakikalık süreler ayırmaya çalışınız, çok kısa görünse de ilk başlangıçta çocuğunuzu sıkmama açısından kısa zaman dilimleri daha yararlıdır. Çocuğunuzun yorgun olmadığı ve evin sakin olduğu zamanları seçmeye çalışınız. Sizin ve çocuğunuz için en uygun zamanları seçmeniz hem sizin bir şeyler öğrenebilmenizde hem de çocuğunuzun öğrenmesinde yardımcı olacaktır. Öğretmeye çalıştığınız her basamak için 4 - 5 uygulama yapmaya çalışınız.
Yer
Çocuğunuzun dikkatinin çok dağılamayacağı, etrafında onun ilgisini çekecek çok fazla eşyanın, oyuncakların olmadığı bir yer seçmek çocuğunuzun dikkatini istediğiniz yöne çekmek açısından yararlı olur.
Tutarlılık
Uygun bir yer seçtikten sonra mümkün oldukça her defa o yerde çalışmaya gayret gösteriniz. Günün hemen hemen aynı zamanlarında ve aynı yerde onunla birlikte olmak, öğrenmesini kolaylaştıracaktır. Öğretmeye çalıştığınız işleri her zaman aynı şekilde yapmaya çalışınız. Ailenin diğer fertlerinin de aynı biçimde davranması çocuğunuzun öğrenmesini kolaylaştıracaktır.
Çocuğunuza bir beceriyi öğretirken genel olarak aşağıdaki noktalara dikkat etmek size yardımcı olacaktır.
1. Çocuğunuzla iyi bir etkileşime, ilişkiye girebilmek için onun yakınında yer almalısınız.
2. Sizin yüzünüzü rahatlıkla görebilmesi için ya karşısında, yada birlikte yerde oturunuz, kısaca sizinle aynı yükseklikte olmasına çalışınız.
3. Ona ismi ile hitap ediniz. Ondan bir şeyi yapmasını istemeden önce ismiyle hitap edip dikkatini çekmeye çalışınız. Size bakıncaya kadar bekleyip, size bakıyorsa öyle devam ediniz.
4. İsmini söylediğinizde ve size baktığında göz göze gelmeye çalışınız. Eğer size bakmazsa, çenesinden hafifçe çevirip size bakmasını sağlayınız.
5. Onun anlayabileceği kısa, basit cümlelerle konuşunuz.
6. El hareketleri kullanarak, sözlerinizi daha belirgin yapınız. Örneğin ’gel’ derken, elinizle de işaret ediniz.
Çocuğunuzdan yapmasını istediğiniz bir şeyi ona birçok defalar söyleseniz de anlamayabilir, ama bir iki kere basit ve anlayabileceği biçimde gösterirseniz öğrenememesi için hiçbir neden yok. Ne dersiniz?.. Gelin, şimdi bu noktaların üzerinde daha ayrıntılı olarak çalışalım.
Her beceriyi basitten karmaşığa doğru sıralayarak öğretmeye çalışalım:
Çocuklarınıza kazandırmayı amaçladığımız yeni davranışların temelinde yatan prensip üzerinde durmak gerekmektedir. Birçok davranışı bizler hiç düşünmeden bir süreklilik içinde yaparız, bu süreklilik aslında birçok basit küçük basamağın birbirine eklenmesiyle oluşmaktadır.
Örneğin elimizi yıkarken,
1. Çeşmeyi açarız,
2. Sabunu alırız,
3. Avuçlarımızı ovuştururuz,
4. Sabunu geri koyarız,
5. Ellerimizi durularız.
Gördüğünüz gibi el yıkama davranışı bu küçük basamaklardan oluşmaktadır. Şimdi siz de bir davranış seçip küçük basit basamaklara bölünüz ve tek tek not ediniz.
Seçtiğiniz davranış:
Basamakları:
1.
2.
3.
4.
5.
Burada bir davranış seçtiniz ve adım adım neler yaptığınızı yazdınız. Çocuğunuza öğreteceğiniz her davranışı bu şekilde basamaklara ayırmanız, öğretme işinizi kolaylaştıracaktır.
Aile Danışmanlığında Yardımlar
Her yeni beceriyi öğretirken çocuğa ihtiyacı olduğu ölçüde yardım edelim:
Çocuğunuza herhangi bir beceriyi yavaş yavaş basitten karmaşığa doğru öğretirken sık sık ona yardım etmek zorunda kalacaksınız. Burada sözünü ettiğimiz yardım; uyarıyla, soruyla birlikte verilen, çocuğunuzun size doğru cevap vermesini sağlayan yardımdır.
Örneğin, çocuğunuza ‘vücut parçalarının tanıtılması’ programını uygularken seçtiğiniz vücut parçası ‘burun’ olsun. Çocuğunuza ‘burnuna dokun’ dediniz, hiçbir tepki alamadınız. Hemen tekrar ‘burnuna dokun’ diyerek elini tutup burnuna götürünüz. Böylece sizin ‘burnuna dokun’ uyarınıza doğru cevabı vermesini ve ödül almasını sağlamış olacaksınız.
Diğer bir örnek verelim: Çocuğunuz sizden sonra ‘mmm’ sesini taklit etmesini istiyorsunuz. Hiç ses çıkarmıyorsa, yapacağınız yardım; bir yandan ‘böyle yap...mmm’ derken diğer yandan onun dudaklarını tutak şeklinde olacaktır.
Şimdi biraz daha farklı bir örnek üzerinde düşünelim: Çocuğunuzla ‘evet’ sözcüğünü çalışıyorsunuz. Ona sorulan sorulara ‘evet’ sözcüğüyle cevap veresi istiyorsunuz. Sevdiği bir yiyeceği gösteriyorsunuz, ‘şeker istiyor musun?’ sorusunu soruyorsunuz. Çocuğunuz ‘evet’ yerine soruyu tekrar ediyorsa, ‘evet’ demesi için nasıl yardım edeceğimize bakalım: Sorunuzu sorun, soruyu tekrar etmesini önlemek için elinizle onun ağzını kapatın, 1 saniye bekleyin ve ‘evet’ deyin. Böylece o sizi taklit ederek ‘evet’ diyecek ve doğru cevabı vermiş olacaktır.
Çocuğunuzla çalışmalarınız sırasında yardım ederken dikkat etmeniz gereken iki önemli nokta vardır:
1. Yapacağınız yardımla çocuğunuz doğru cevabı vermiş olmalıdır. ‘Evet’ çalışırken, soruyu tekrar etmemesi için ağzını elinizle kapattığınızda, çocuğunuz elinizi hızla itip soruyu tekrar ediyorsa, yapılan yardım o beceri için uygun olmamış demektir. Sıklıkla yapılan bir hata, uygun olmayan ve sonucunda doğru cevabı getirmeyen yardımın ısrarla yinelenmesidir. Oysa, her bir beceri ve çocuk için yapılacak yardımlar ayrı ayrı planlanmalı, uygulamaya konulmalı, çocuk için uygun değilse değiştirilmelidir.
2. Hatırlanması gereken ikinci nokta ise, çocuk beceriyi kazandıkça yardımın yavaş yavaş azaltılmasıdır. Önce çocuğunuzun doğru cevabı yardımla vermesini sağlayınız. Daha sonra yavaş yavaş onun yardıma bağımlılığını azaltmaya çalışınız. Tekrar ‘burnuna dokun’ çalışmasına dönelim. Başlangıçta yardımınız, önce çocuğunuzun elini tutup burnuna götürerek ‘burnuna dokun’ demeniz şeklindedir.
Daha sonra, çocuğunuzun elini yarı yola kadar kaldırarak, hareketi bitirmesini sağlayınız. Böylece yardımı azaltmış olacaksınız.
Bundan sonraki aşamada, çocuğunuzun sadece eline veya koluna dokunmanız yetecektir.
Tüm çalışmalarınızda, yardımı çocuğunuz beceriyi kazandıkça yavaş yavaş azaltınız. En son aşamada, yardımı tamamen azaltarak, çocuğunuza ‘burnuna dokun’ dediğinizde hareketi tamamen kendisinin yapmasını sağlayınız.
Yardımı farklı şekillerde yapabilirsiniz.
1. Fiziksel yardım: Daha önce örneklerde açıkladığımız yardım, fiziksel yardımdır. Çocuğunuza davranışı yapması için doğrudan elinizle yardım edip, ödül almasını sağlayabilirsiniz. Göz göze gelmeye çalışırken, ‘bana bak’ dediğinizde, çocuğunuz size bakmıyorsa, elinizle çocuğunuzun çenesinden tutarak yüzünü size çevirip, sizinle göz göze gelmesini sağlayabilirsiniz.
2. İşaret yardımı: Çocuğunuza ‘buraya gel’ derken aynı zamanda elinizle gel işareti yaparak söylediğinizi daha kolay anlamasını sağlayabilirsiniz.
3. Sözel yardım: En ileri düzeydeki yardımdır. Çocuğunuzun alıcı dil becerisi iyi gelişmişse, bu yardımı rahatlıkla kullanabilirsiniz. Çocuğunuza ‘bebeği içeri koy’ diyerek sözel yardım yapabilirsiniz. Burada ‘içine’ kelimesini iyice vurgulamalısınız.
4. Görmesini kolaylaştırma yardımı: Çocuğunuzun önüne ‘top ve ev’ resimleri koyunuz. Çocuğa ‘bana topu göster’ veya ‘hangisi top?’ sorusunu sorunuz. Çocuğun yanlış cevap vermesini önlemek için top resmini onun önüne koyarak yardım edip, doğru resmi size ermesini sağlayabilirsiniz.
Bu açıkladığımız 4 yardım şeklini ayrı ayrı kullanacağınız gibi bazen ikisini birlikte, bazen sözel ‘ işaret, bazen de fiziksel’ sözel yardımlar olarak bir arada kullanabilirsiniz.
Hangi yardımı kullanırsanız kullanın, her zaman başlangıçtaki iki kuralımızı hatırlamaya çalışınız.
Aile Danışmanlığında Ödüller
Çocuğunuza yeni beceriler kazandırırken onu sevindirmeyi, ödüllendirmeyi unutmayalım: Ödül, çocuğa bir davranışın hemen arkasından verilen, onun çok hoşuna giden herhangi bir şey olabilir. Sonucunda bir ödül verilen davranışlar, genellikle çocuk tarafından tekrar edilir. Başka bir deyişle ödül, çocuğun istendik, olumlu davranışlarını arttırıcı bir rol oynar.
Çocuğunuza temel becerileri öğretirken kullanabileceğiniz ödülleri 3 grupta toplayabiliriz:
1. Sizin dikkatiniz, onun olumlu davranışlarını fark etmeniz, çocuğunuz için çok önemli bir ödüldür. Bu ödüle sosyal ödül de diyebiliriz... Çocuğunuzu iyi bir davranışı arkasından kucaklamanız, gülümsemeniz, onu gıdıklamanız, kucağınıza almanız ve bunlara benzer ödüller, sosyal ödüllerdir.
2. Çocuğunuzun sevdiği yiyecekler, yeni bir beceriyi öğretmede kullanabileceğiniz en etkili ödüller olacaktır. Bir parça şeker, bisküvi, meyve suyu, cips vb... gibi yiyecekleri bu grupta kullanabilirisiniz.
3. Çocuğunuzun hoşlandığı oyuncaklar veya oyunları, zaman zaman ödül olarak kullanabilirsiniz. Teyp dinlemek, boya yapmak, birlikte kitap okumak gibi etkinlikler arasından seçtiğiniz bir etkinlik sizin yeni bir beceri öğretmede ödülünüz olabilir. Çocuğunuzla çalışmaya başlamadan önce onun için ödül olabilecek yiyecek, oyun, oyuncak veya sosyal ödülleri iyi seçiniz. Ödül seçiminde en başarılı olabilecek kişi sizler, anne - babalarsınız.
Ödül kullanırken hatırlamanız gereken noktalar şunlardır:
1. Yeni bir beceriyi öğretmede başarılı olabilmeniz için, en etkili ödülü seçiniz. Çocuk için çok yeni ve zor bir beceri seçtiyseniz, ödülünüz başlangıçta yiyecek olabilir.
2. Çocuğunuza ödülü sadece istediğiniz davranışı yaptığı, sizinle işbirliğine girdiği zaman alabileceğini öğretiniz. Ödül olarak seçtiğiniz yiyeceği, oyuncağı ona herhangi bir zamanda vermeyiniz.
3. Ödülü başlangıçta, her bir deneme sonrasında veriniz. Çocuğunuza ‘bana bak’ dediğiniz zaman sizinle göz göze geliyorsa, her göz göze geldiğinde bir parça yiyecek vermek, başlamak için en iyi yoldur. Daha sonraları, çocuğunuz beceriyi kazandıkça ödülü azaltınız. Azaltmayı her 2 defa göz göze gelme sonrasında, her 3, 4, 5, defa göz göze gelme sonrasında ödül verme şeklinde yapabilirsiniz.
4. Ödül kullanmada, göz önünde tutulması gereken en önemli kurallardan birisi, ödülü istediğiniz davranışın hemen arkasından verip geciktirmemektir. Çocuğunuz ‘bana bak’ uyarısıyla sizinle hemen göz göze geliyorsa ödülü hemen veriniz. 1- 2 dakika sonra verdiğiniz ödül, çocuğunuz için anlamlı olmayacaktır.
5. Çocuğunuz için sizin dikkatinizin bir ödül olduğunu da unutmayınız. Hoşlanmadığınız bir davranış karşısında bağırmanız, kızmanız, hatta vurmanız bile ona dikkatinizi vermeniz demektir. Bu yüzden istemediğiniz davranışlarını görmezlikten gelmeye çalışınız. Çünkü görmezlikten geldiğiniz zaman, o davranışını ödüllendirmemiş olacaksınız. Böylelikle çocuğunuz etrafınızda koşarak, bazı eşyalara zarar vererek dikkatinizi çekemeyeceğinizi öğrenecektir.
6. Çocuğunuza sürekli aynı ödülü çok miktarda vererek onu bıktırmayınız. Mümkün olduğunca değişik ödüller kullanarak, ödülün onun için her zaman önemli olmasını sağlayınız.
![TürkPDR [Herkes İçin Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik]](/logo.png){kind=logo}